Prezydent mówi o „krwawieniu się”. Sprawdzamy poprawność tego słowa

– Co Pan sądzi o czasowniku „krwawić się” w znaczeniu „bić się, ranić się do krwi”? Czy można dzisiaj tak powiedzieć? Piszę do Pana, gdyż podczas obchodów święta 11 listopada usłyszałem to z ust prezydenta Andrzeja Dudy (e-mail od internauty).

Fot. Wikimedia

Prezydent RP posłużył się w czasie przemówienia czasownikiem zwrotnym krwawić się w zapomnianym znaczeniu ‘walczyć do upadłego, ranić się do krwi’, nienotowanym dzisiaj przez słowniki języka polskiego. Zrobił to świadomie, wiedząc, że w przeszłości było ono w użyciu na równi z bezokolicznikiem krwawić mającym ten sam sens.

Spotykało się je w literaturze pięknej oraz w tekstach historycznych. Formę krwawić się Andrzej Duda przywołał trzy razy: Wcześniej […] krwawiliśmy się wielokrotnie. W czasie powstania kościuszkowskiego, w wojnach napoleońskich, w czasie powstania listopadowego i styczniowego. Krwawiliśmy się prawie nieprzerwanie, w działalności konspiracyjnej, w walce o polskość i o Polskę przez długie 123 lata, kiedy nie było jej na mapie.

Na czasownik krwawić się natrafiamy w dawnych słownikach, np. w Słowniku języka polskiego (tzw. warszawskim) J. Karłowicza, A. Kryńskiego i W. Niedźwiedzkiego (Warszawa 1902, t. II, s. 579). Dowiadujemy się stamtąd, że poza definicją ‘okrwawiać się, ranić się, kaleczyć się, bić się aż do krwi’ krwawić się znaczyło wtedy: 2. ‘oblewać się krwią’, 3. ‘być winnym czyjeś krwi’, 4. ‘być czerwonym, czerwienić się’.

Nasi przodkowie krwawili się więc w bitwach, bojach; krwawili się, gdy się z jakiegoś powodu skaleczyli, zranilikrwawili się, kiedy czerwienili się, oblewali na twarzy rumieńcem; krwawili się, gdy z jakiegoś powodu przyczynili się do tragedii, śmierci kogoś. Ponadto czasownik krwawić się pojawiał się w mowie w sensie przenośnym. Serce się komuś mogło krwawić (‘ktoś odczuwał żal’).

Jeszcze Słownik języka polskiego PAN pod red. W. Doroszewskiego (Warszawa 1961, t. III, s. 1186) wspominał o czasowniku krwawić się jako wariancie krwawić ‘bić, ranić do krwi’, zaznaczając jednak, że jest przestarzały. Słowniki współcześnie wydane (np. Uniwersalny słownik języka polskiego PWN pod red. S. Dubisza, Warszawa 2003, t. II, s. 528) już się do tamtych ustaleń semantycznych nie odwołują. Zamieszczają hasło krwawić się wyłącznie w znaczeniu ‘zabarwiać się na czerwono; czerwienić się, rumienić’, w dodatku opatrując je kwalifikatorem: poetyckie.

Dzisiaj funkcjonuje w obiegu prawie wyłącznie czasownik krwawić. Krwawi niekiedy komuś rana, ktoś w ogóle może krwawić (inaczej: broczyć krwią). Obrazowo, poetycko powie się również, że serce komuś krwawi (ale już nie: krwawi się). Istnieje za to para aspektowa czasownika zwrotnego wykrwawić się/wykrwawiać się (‘stracić dużo krwi; umrzeć z upływu krwi’, a także ‘ponieść wielkie straty w ludziach’). Warto mieć to wszystko, o czym napisałem, na uwadze, żeby nie wypowiadać publicznie sądów nieprawdziwych.

A przydarzyło się to zaraz po uroczystościach 11 listopada Dorocie Zawadzkiej (znanej kiedyś jako „Superniania”). Oskarżyła ona głowę państwa o posłużenie się w przemówieniu czasownikiem zwrotnym krwawić się w błędnym znaczeniu, którego nie odnotowują słowniki. Nie jest to do końca prawda. W tradycyjnych wydaniach leksykonów rzeczywiście nie znajdziemy czasownika krwawić się ‘ranić się’, ale w Wielkim słowniku języka polskiego on-line IFP PAN pod red. P. Żmigrodzkiego jest bezokolicznik krwawić się ‘tracić w walkach wielu ludzi’ obecny (z kwalifikatorem: książkowy). Mówiąc więc krwawiliśmy się wielokrotnie, prezydent uchybienia językowego nie popełnił. 

 

2023-11-20

Maciej Malinowski


Wiadomości
Mateusz Morawiecki będzie miał ochronę? Internauci w szoku
bin, www.gazeta.pl, www.gazetaprawna.pl, www.wp.pl
Kaczyński jak ojciec chrzestny? Komentarze w sprawie przesłuchania
(WA)
Komisji ds. rosyjskich wpływów. Potrzebna dla Polski czy rządu?
Na podst. tekstów Agnieszki Burzyńskiej, Marty Rawicz, Zbigniewa Parafianowicza
Społeczeństwo
Może diabeł mi podpowiadał? Wyrok w sprawie zabójstwa siekierą
Katarzyna Binkowska
Fajbusiewicz wraca do spraw sprzed lat. Głos mordercy rozpoznał telewidz
Michał Fajbusiewicz
Prawnik radzi. Kto musi zapłacić za stawiennictwo w wojsku? 
Mecenas Jan Paragraf
Zagadka kryminalna. Próbowała dźgnąć mnie nożem
Wojciech Chądzyński
Matki boją się wychodzić z bloku. „Każdy ma do niego szacunek”
Bohdan Melka, „Żyją w panicznym strachu przed sąsiadem”, TVN
Świat/Peryskop
Makabryczna turystyka. Ich marzeniem jest znaleźć się w centrum wojny
E.W. na podst. Paulina Wilk „Podróże do piekła”, „Polityka” nr 22/2024
Chmury burzowe nad wyborami. Biden zadaje sobie samobójcze ciosy
STOL
Ślub stu osieroconych dziewcząt. Niektóre z nich są nieletnie
EW na podst.: TRT Africa, The Guardian Nigeria, BBC, dateline.ng
Hiszpańska Villajoyosy. Ciepło, słodko, kolorowo
Chrystian Ślusarczyk
Austriackie gadanie, czyli obóz dla uchodźców. Powrót do przeszłości
Ewa Korzeniowska
Lifestyle/Zdrowie
Co dalej z 40 Plus? Polacy potrzebują tego programu
A.M.
Zrozumieć celiakię. Czy dieta bezglutenowa jest zdrowa dla każdego?
Andrzej Marciniak
Rozmowa ze „zdrajcą doskonałym” o przygodzie w niecodziennym reality show
Agnieszka Pacho
Pożegnanie Jacka Zielińskiego. Odszedł młodszy Skald
Maciej Malinowski
Anita Sokołowska. O stabilności i wpływie aktora na społeczeństwo
Na podst. tekstu Joanny Derdy
Angorka