Celem oficjalnego wpisu jest ochrona oryginalnych motywów oraz wsparcie zachowania autentycznego charakteru lasowiackiego wzornictwa, które coraz częściej ustępuje komercyjnym trendom. Dokumentację dotyczącą haftu opracowuje grupa Lasowiackie Hafciarki pod kierunkiem regionalistki, działaczki społecznej i mistrzyni haftu Anity Stanisławy Ryby, która od lat zajmuje się badaniem i dokumentowaniem tradycji puszczańskich.
Uratować tradycję
Jak podkreśla ekspertka, w ostatnich latach szczególnie promowany jest tzw. serce lasowiackie. Choć motyw ten funkcjonował w tradycji, miał znaczenie drugorzędne, natomiast współczesne działania marketingowe wyniosły go do rangi uproszczonego symbolu, nierzadko przybierającego formę karykatury.
Zdaniem Ryby nadmierne koncentrowanie się na jednym motywie sprawia, że na znaczeniu tracą wzory kluczowe dla lokalnej tradycji. Chcemy zatrzymać ten proces i zabezpieczyć prawdziwe wzornictwo, zanim zostanie ono całkowicie zniekształcone przez błędne uproszczenia – mówi.
Wpis haftu na oficjalną listę ma pełnić rolę punktu odniesienia, wyznaczającego kanon i standard dla dalszych działań.
Przygotowanie wniosku o wpis na listę jest wspomagane przez regularnie organizowane plenery hafciarskie w Bojanowie. Wydarzenia te zgromadziły ponad 30 twórczyń z siedmiu powiatów. Dotychczas odbyły się dwa plenery, w trakcie których wykonano niemal 70 prac, tworzących istotny materiał dokumentujący lokalną tradycję.
Haft, który niesie informacje
Haft lasowiacki był charakterystyczny dla kobiecych strojów odświętnych, tworzonych z własnoręcznie przygotowanego bielonego lnu. Stroje te były bogato zdobione symbolami umieszczanymi na kołnierzach, mankietach i dolnych krawędziach spódnic, zwanych fartuchami. W regionie wykształciły się dwie główne szkoły haftu: południowa, kolbuszowsko-raniżowska, znana z delikatnych, kwiatowych motywów dziurczastych, oraz północna, tarnobrzesko-grębowska, w której stosowano surowy haft liczony.
Kolory używane w haftach miały znaczenie symboliczne. Choć paleta obejmowała tylko cztery barwy, każda pełniła konkretną funkcję społeczną: czerwień nosiły panny, mężatki oznaczały swoje pochodzenie – na północy czernią, na południu bielą – a młode wdowy haftowały elementy brązowe. Dzięki temu hafty nie były jedynie dekoracją, lecz przekazywały informacje o statusie społecznym, przynależności regionalnej i lokalnych tradycjach mieszkańców Puszczy Sandomierskiej.