Trzeba żyć dalej
Pamiętamy, co robiliśmy 11 września 2001 i 10 kwietnia 2010 roku, a wielu z nas także 24 lutego 2022 roku. Nie wierzyłem wtedy, że Putin zaatakuje Ukrainę, bo wydawało mi się, że mu się to nie opłaca. Zapomniałem, że świat nie musi kierować się logiką. Czy 7 listopada 2026 roku dołączy do czarnych dat? Dla Krakowian z pewnością. Będą zapalać znicze i wspominać ofiary. Ślady po kulach na kamienicach mogą pozostać niemymi świadkami tragedii. Być może miasto upamiętni bohaterskich policjantów tablicą. Kraków będzie pamiętał o tym dniu przez dziesięciolecia. Tego dnia zamarła cała Polska. Żyliśmy w przekonaniu, że jesteśmy „państwem bez stosów”, europejskim wyjątkiem, który uniknął zamachów znanych z Paryża, Londynu czy Madrytu. Chętnie tłumaczyliśmy to brakiem masowej migracji z krajów arabskich. W tym myśleniu kryło się przekonanie, że terroryzm przychodzi z zewnątrz, a jeśli nie zaprosiliśmy go do środka, możemy spać spokojnie. 7 listopada ten spokój zniknął. Motywy zamachowca pozostają nieznane. Gdyby działał w imieniu organizacji albo zostawił manifest, łatwiej byłoby zinterpretować tragedię. Po zamachach w Paryżu w 2015 roku prezydent François Hollande mógł ogłosić, że Francja jest w stanie wojny. Wiadomo było, kto jest przeciwnikiem. A Polska? Z kim miałaby walczyć? Niektórzy pracownicy Sukiennic byli przekonani, że zaczęła się wojna. – Kiedy zobaczyłam tłum biegnących, krzyczących i przerażonych ludzi, pierwszą myślą było: wojna, nie zamach. Nie miało to sensu, ale właśnie to przyszło mi do głowy – opowiada jedna z pracownic.
Cztery minuty grozy
Tuż przed godziną 15 na Rynek od strony ulicy Szczepańskiej wjechało czarne Subaru. Kierowca zatrzymał się przy wylocie Sławkowskiej i zaczął strzelać do przechodniów. Potem ruszył wzdłuż Rynku, w stronę dorożek stojących przed Kościołem Mariackim. Ludzie uciekali do sklepów, restauracji i bram kamienic. Napastnik nie przestawał strzelać. Policjanci ruszyli za samochodem. Zamachowiec skręcił w Grodzką, a na skrzyżowaniu z Franciszkańską ostrzelał tramwaj. Uciekał dalej Stradomską. Na skrzyżowaniu z Dietla uderzył w inny samochód. Doszło do wymiany ognia. Dwaj policjanci zostali ciężko ranni; ranny napastnik zmarł później w szpitalu. Od pierwszego strzału do zatrzymania sprawcy minęły cztery minuty i 28 sekund. Zginęło sześć osób, a 15 zostało rannych. Sprawcą był 24-letni Michał Oksiński, który wcześniej tego samego dnia zamordował w Ostrowcu Świętokrzyskim rodziców i siostrę. Motywy pozostają nieznane. Minister spraw wewnętrznych Marcin Kierwiński sugerował, że mężczyzna inspirował się ideologią neonazistowską. Ci, którzy byli wtedy na Rynku, mówią o szczęściu, a może opatrzności. Ryszard, pracownik branży turystycznej, został dłużej w pizzerii.
– Skończyłem oprowadzać grupę i poleciłem turystom pierogi na Sławkowskiej. Sam poszedłem po pizzę. Szef dzwonił, żebym wziął ją na wynos, bo czekała kolejna wycieczka, ale pomyślałem: „Nie dajmy się zwariować”. Zjadłem jeszcze kawałek. W drodze usłyszałem serię z karabinu. Turyści pytali: „Is that a gun?”. Schowałem się w bramie na Placu Szczepańskim. Zrozumiałem, że to, iż zostałem na pizzę, uratowało mi życie. Turyści, którym poleciłem pierogi, później dzwonili z podziękowaniami. Gdyby poszli pod Bazylikę Mariacką, znaleźliby się na trasie zamachowca.
Ryszard widział sceny, których nie zapomni. – Ciała leżały wzdłuż Rynku. Przy każdym kilka osób tamowało krwawienie. Mężczyzna próbował reanimować żonę. To był przerażający widok.
Przy wylocie Sławkowskiej stoją teraz betonowe zapory, a samochody przejeżdżają slalomem. Rynku nie da się całkiem zamknąć: codziennie wjeżdżają tu dostawcy zaopatrujący sklepy i restauracje. Rozmówcy uważają, że zapory były potrzebne, i pytają, dlaczego nie ustawiono ich wcześniej. Mają też zastrzeżenia do działań służb. – Samochód powinien zostać zatrzymany wcześniej. Żeby wjechać na Rynek, zamachowiec minął kilka znaków zakazu. Mamy monitoring, a auto miało tablice z innego województwa. Można było sprawdzić, czy ma przepustkę – mówi jeden z rozmówców. Takie pytania łatwo zadać, kiedy znamy już trasę przejazdu i wiemy, gdzie były kamery. Tamtego popołudnia ludzie próbowali przede wszystkim zrozumieć, co się dzieje. Pracownice jednego ze stoisk w Sukiennicach zabarykadowały się w środku. Właścicielka przyjechała później i odwiozła je do domów, bo bały się wracać same. Do dziś są wstrząśnięte. – Sprawa niby zamknięta, ale strach został. Skąd pewność, że ktoś nie zrobi tego ponownie? – zastanawia się sprzedawczyni. Młody sprzedawca z Sukiennic uważa, że tragedia nie odstraszyła turystów. Ruch jest słabszy, ale sezon i tak jest kiepski. Najbardziej odczuli ją dorożkarze: po zamachu miasto zamknęło postoje na Rynku i w innych miejscach.
Kilka metrów muru
Turyści z Izraela słyszeli o zamachu, ale nie zmienił ich zdania o Krakowie. – Tak jest wszędzie na świecie. Trzeba się przyzwyczaić – mówią. Amerykanie reagują podobnie. Mam ochotę zaprotestować: nie wszędzie jest tak samo. Izrael żyje w cieniu wojny, Ameryka płaci krwawą cenę za powszechny dostęp do broni. Jeszcze niedawno powiedziałbym, że w Polsce takie rzeczy się nie zdarzają. Stoję jednak kilkadziesiąt kroków od miejsca, gdzie ginęli ludzie. Dawne argumenty brzmią jak zaklęcia przeciw rzeczywistości. Barmanka z Piwnicy pod Baranami pracowała w sobotę, ale o strzelaninie dowiedziała się dopiero godzinę po wszystkim. Lokal jest kilka metrów pod ziemią; słychać było syreny i helikopter, a później rozpoczęła się ewakuacja Rynku. Na ścianie wiszą słowa Piotra Skrzyneckiego: „Jesteśmy wysepką w morzu: bestialstwa, szarzyzny, głupoty, łajdactwa, cynizmu, nietolerancji i przemocy”. – Tak, trzeba żyć dalej – wtrąca ktoś znad kufla. Kilka metrów dalej perspektywa jest inna. Restauracja Vis-a-Vis, położona bliżej miejsca strzelaniny, została natychmiast zamknięta. Pracownicy wrócą, gdy będą gotowi. Są zdruzgotani. Wygląda na to, że o ich losie zdecydował przypadek: zamachowiec obrał trasę w stronę Bazyliki Mariackiej. W świątyni słyszę, że na mszach jest teraz mniej wiernych. Na Rynku brakuje zwykłego gwaru. – Proszę zamknąć oczy i posłuchać. Słychać kroki. Nie ma krzyków, śpiewów ani muzyków – mówi pracownik bazyliki. Obok ostrzelana fasada sklepu Zary. Lokal jest zamknięty, przestrzelone drzwi zastąpiła dykta, a za witrynami stoją manekiny. Przed nimi rozciąga się morze zniczy. Sklepowa wystawa i miejsce pamięci zlały się w jedną scenę. Jakby obok bazyliki wyrósł prowizoryczny ołtarz. Wystarczy odejść kilkaset metrów, by znaleźć się w innym świecie. Ulica Grodzka, którą również jechał zamachowiec, jest pełna turystów i otwartych kawiarni. Ludzie jedzą, piją i rozmawiają, jakby tragedia wydarzyła się gdzie indziej. Stradomska, ostatni odcinek jego trasy, jest rozkopana i zakorkowana. Trudno wyobrazić sobie gorszą drogę ucieczki. Na Dietla samochód sprawcy zderzył się z innym autem, a ranni policjanci zdołali go obezwładnić. Właśnie tam ludzie zostawiają najwięcej zniczy, listów i dziecięcych laurek. Są też transparenty po angielsku. Kraków ma pozostać otwarty na przybyszów z całego świata – zapewniał prezydent miasta Łukasz Gibała. Wzgórze wawelskie przyglądało się tym scenom jak świadek tysiąca lat historii. Przy wejściu do katedry wiszą trzy ogromne kości: mamuta, wieloryba i nosorożca. Krakowska legenda mówi, że należały do Smoka Wawelskiego. Gdy spadną, nastąpi koniec świata. Kości nadal wiszą. Świat się nie skończył. Ale po 7 listopada trudno już wierzyć, że jest tak bezpieczny, jak chcieliśmy myśleć.