„Dziś w polityce nie ma znaczenia, co zrobisz, beton i tak za tobą pójdzie” – SMS o takiej treści otrzymałem od znajomego, który pracował w rządzie Mateusza Morawieckiego. Gdy w miniony wtorek wkraczałem w warszawską Aleję Jana Chrystiana Szucha, pomyślałem, że trudno się z nim nie zgodzić.
Na ten dzień sędzia Anna Korwin-Piotrowska – po odsunięciu Bogdana Święczkowskiego nowa prezeska Trybunału Konstytucyjnego – zaplanowała Zgromadzenie Ogólne Sędziów TK, które miało się zająć budżetem. Jej poprzednikowi nie udało się tego zrobić ze względu na brak kworum. Prezydent Karol Nawrocki nie chciał przyjmować ślubowania od kolejnych sędziów, wpychając tym samym Trybunał w coraz głębszy stan zawieszenia. Instytucja nadal nosiła swoją szlachetną nazwę, ale nie była w stanie niczego uzgodnić. Zresztą tej przeszkody nowa prezes również nie zdołała do końca pokonać, do czego jeszcze wrócimy.
Pod Trybunał szedłem w nastroju bojowym, bo i szykowałem się na bitwę. Politycy PiS zapowiadali wielkie liczenie szabel. Tymczasem chwilę po piętnastej – zgromadzenie zaplanowano na 15.30 – przed Trybunałem stało może kilkaset osób. I to tych, co zawsze. Błyszczały kaski delegacji „Solidarności”, rozdawano święte obrazki, a średnia wieku – jak na większości wieców PiS – była mocno zaawansowana.
Chwilę później spotkałem redaktora Wojciecha Czuchnowskiego z „Gazety Wyborczej”. Rozmawiało się nam trudno, bo ten – rozpoznany przez zwolenników PiS – był przez nich bezustannie zaczepiany, popychany i nagrywany. Tuż przed naszą rozmową miał zostać uderzony przez jednego z demonstrantów pięścią w brzuch, co zresztą opisał później w gazecie. Nie byłem świadkiem tego zdarzenia, ale patrząc na skalę nienawiści, jaką budził Czuchnowski, wierzę mu w każde słowo. Miałem wrażenie, że tylko bliska obecność policji powstrzymuje wielu przed rozpoczęciem regularnej bójki.
Po Przemysławie Czarnku, który swoim pokrzykiwaniem trochę rozgrzał demonstrantów, i po Koronce do Miłosierdzia Bożego na scenę wyszedł dziesięcioletni raper Bartek BGK. Zaśpiewał patriotyczną piosenkę, choć ze względu na przesterowany dźwięk nie jestem w stanie powiedzieć jaką. Patrząc na dziesięciolatka, z którego rodzice robią gwiazdę prawicowej estrady, powiedziałem, że przecież on nie umiałby wytłumaczyć, o co właściwie chodzi w sporze o Trybunał. – I co z tego! – wrzasnęła na mnie stojąca obok kobieta.
I miała rację. Zachowywałem się, jakbym nie przywykł do wieców i politycznych spędów, które przecież nie są klubami dyskusyjnymi. To, że dziesięcioletni Bartek prawdopodobnie nie umiałby wyjaśnić, jak wybiera się sędziów TK, niczego nie zmieniało. Zresztą ilu dorosłych potrafiłoby to zrobić? Nie przyszli tu rozstrzygać sporu. Przyszli zamanifestować przynależność do swojego obozu.
Trzymając się metafory, od której zacząłem ten tekst, obserwowałem po prostu wylewanie kolejnej warstwy betonu na beton, który zdążył już zastygnąć. A przecież Przemysław Czarnek szykował już następną betoniarkę na środę.
Dziesięcioletniemu Bartkowi musiał pozazdrościć poseł Michał Wójcik, bo następnego dnia sam zaśpiewał zgromadzonym „Barkę” oraz „Jak minął dzień” z repertuaru Krzysztofa Krawczyka. Talent parlamentarzysty miał jednak nie przekonać centrali PiS, która uznała, że podobne występy odbierają powagę chwili. Sam zainteresowany, cytowany przez „Newsweek”, tłumaczył, że drugą piosenkę zaśpiewał „na życzenie publiczności”, chcąc w ten sposób podtrzymać zebranych na duchu. W tym wokalnym starciu zwolennicy KOD wypadli blado, mając do dyspozycji jedynie „Odę do radości” puszczaną z głośnika.
Osiem to więcej niż dziesięć?
Tymczasem za murami pałacyku, który przed ponad stu laty służył za kasyno oficerskie armii carskiej, rozpoczynało się Zgromadzenie Ogólne Sędziów Trybunału Konstytucyjnego. Wspominałem wcześniej, że Bogdan Święczkowski nie potrafił zebrać kworum, ale mówiąc szczerze, Anna Korwin-Piotrowska również nie zdołała tego zrobić. Jeszcze przed odsunięciem Święczkowskiego i przejęciem kontroli nad Trybunałem mówiono, że zgromadzenie uda się przeprowadzić, bo najpewniej złamie się któryś z sędziów wybranych przez PiS. Niestety, jeśli wcześniej było to możliwe, to po doprowadzeniu emocji do wrzenia można było o tym zapomnieć. Taki sędzia mógłby dosłownie obawiać się o swoje życie.
Dlatego, porzuciwszy nadzieję na przekonanie choćby dwóch sędziów z przeciwnego obozu, kworum postanowiono policzyć inaczej. Ustawa wymaga obecności dwóch trzecich ogólnej liczby sędziów TK, czyli co do zasady dziesięciu z piętnastu. Tymczasem na sali zasiadło zaledwie osiem osób. Przedstawiono więc interpretację, zgodnie z którą do ogólnej liczby sędziów uprawnionych do udziału w zgromadzeniu nie należy wliczać trzech osób: Bogdana Święczkowskiego i Bartłomieja Sochańskiego, wobec których zarządzono przerwę w urzędowaniu, oraz Jarosława Wyrembaka.
Ten ostatni jest przypadkiem szczególnym. W 2018 roku został wybrany na miejsce zmarłego Henryka Ciocha, który z kolei w 2015 roku zajął miejsce należne jednemu z trzech prawidłowo wybranych sędziów, od których Andrzej Duda nie przyjął ślubowania. Innymi słowy, Wyrembak odziedziczył wadliwe miejsce po jednym z pierwotnych dublerów.
Po odjęciu tej trójki zostawało dwunastu sędziów. A dwie trzecie z dwunastu to dokładnie osiem. Tyle właśnie osób zjawiło się w sali. Zgromadzeni jednogłośnie uznali więc, że mają kworum, po czym przystąpili do głosowania nad planem finansowym Trybunału na 2027 rok.
Czy na pewno wybrano dobrą taktykę?
Problemu z zebraniem odpowiednio licznej grupy sędziów mogłoby dziś nie być, gdyby parlament już na początku kadencji podjął próbę rozwiązania problemu dublerów i wybrał na ich miejsce nowych sędziów. Oczywiście trudno sobie wyobrazić, żeby Andrzej Duda odebrał od nich ślubowanie. Doszłoby więc do sytuacji dość osobliwej: w miejsce dublerów wybrano by kolejnych „dublerów”, tyle że tym razem prawidłowo, na stanowiska obsadzone bezprawnie w 2015 roku. Taka sędziowska matrioszka byłaby pewnie trudna do wytłumaczenia opinii publicznej, ale przynajmniej dziś nie trzeba byłoby szukać sposobów na obniżenie kworum. Zamiast tego Sejm przyjął uchwałę kwestionującą legalność wyboru pisowskich dublerów, a rząd zaprzestał publikowania orzeczeń TK. Przygotowano wprawdzie ustawy naprawcze, ale Andrzej Duda ich nie podpisał i sprawa utknęła w martwym punkcie.
U podstaw tamtej strategii leżała kalkulacja związana z wyborami prezydenckimi w 2025 roku. W obozie rządzącym liczono na zwycięstwo Rafała Trzaskowskiego, które oznaczałoby koniec prezydenckiej blokady ustaw. Zamiast ryzykować kolejną konfrontację ustrojową, łatwiej było poczekać na zmianę lokatora Pałacu Prezydenckiego. Tyle że Trzaskowski wybory przegrał, a koalicja znalazła się w sytuacji, w której wcześniejsze zaniechania zaczęły się na niej mścić. Paraliż, który miał być jedynie stanem przejściowym, okazał się znacznie trwalszy niż ktokolwiek w obozie rządzącym zakładał.
Polityczny spektakl
Gdyby Donald Tusk nadal się upierał przy zmianie ustawy o Trybunale Konstytucyjnym, pozostawałoby mu czekać do 2030 roku i szukać kandydata, który zdoła pokonać Karola Nawrockiego w wyborach prezydenckich. Byłby to plan co najmniej karkołomny, zwłaszcza że nie ma żadnej gwarancji, że za cztery lata obecna koalicja nadal będzie sprawowała władzę. Najpewniej więc utkniemy w klinczu, który już doprowadził do paraliżu prac Trybunału. Nie chodzi przy tym tylko o piętrzące się dokumenty i nierozpatrzone sprawy. Anna Korwin-Piotrowska zwraca uwagę, że jej poprzednik w bieżącym roku znajdował czas na politykę, ale nie rozpatrzył ani jednej skargi konstytucyjnej obywateli.
Coraz trudniej więc udawać, że wystarczy robić to samo co do tej pory, żeby ponownie uruchomić Trybunał. Kolejne uchwały Sejmu czy zawieszanie sędziów nie przyniosą rezultatów. Nawet jeśli nowa prezes na dobre przejmie budynek przy Alei Szucha (choć pytanie, czy będzie mogła wchodzić tam frontowymi drzwiami, czy jednak „skrótem” przez teren kancelarii premiera, pozostaje otwarte), to w razie zmiany władzy kolejny rząd może po prostu odmówić uznawania jej orzeczeń. Stąd powracająca koncepcja resetu konstytucyjnego. Sam pomysł nie jest zresztą nowy. Już w 2022 roku eksperci Fundacji Batorego proponowali zmianę zasad wyboru sędziów i ograniczenie władzy prezesa Trybunału.
Dziś jednak reset ma tylu ojców, że za chwilę trzeba będzie powołać komisję śledczą, żeby ustalić, kto pierwszy wpadł na ten pomysł. PSL przedstawia własną koncepcję, Mateusz Morawiecki zapewnia, że wymyślił to już dawno temu, Adrian Zandberg również domaga się rozpoczęcia wszystkiego od nowa, a Sławomir Mentzen najwyraźniej doznał niezależnego olśnienia.
Słowem, niemal wszyscy, którzy nie są Kaczyńskim ani Tuskiem, doszli do wniosku, że na przyłączaniu się do dzisiejszego sporu niewiele można politycznie zyskać. Znacznie więcej można ugrać, zakładając maskę rozjemcy i proponując zwaśnionym stronom, żeby wreszcie zakopały topór wojenny.
Jest to o tyle zabawne, że Morawiecki i Mentzen jeszcze w zeszłym tygodniu jechali pod Trybunał, krzycząc o „zamachu stanu Tuska”. Dziś krzyczą już jakby ciszej, być może coraz lepiej rozumiejąc, że w ten sposób wspierają Kaczyńskiego, zamiast grać na siebie.
No właśnie – na siebie, a nie na kolegę z innej partii. Nie wystarczy więc przyłączyć się do koncepcji „resetu”. Trzeba jeszcze przedstawić własną, najlepiej odpowiednio oryginalną wersję. PSL proponuje wygaszenie kadencji wszystkich obecnych sędziów Trybunału i wybór piętnastu nowych przez Zgromadzenie Narodowe większością trzech piątych głosów. Kandydatury wymagałyby jednak zgody prezydenta, który tym samym otrzymałby istotny wpływ na obsadę nowego Trybunału.
Konfederacja również chce zacząć od zera, ale proponuje wybór sędziów przez parlament, a następnie składanie przez nich ślubowania przed marszałkiem Sejmu, żeby żaden kolejny prezydent nie mógł blokować ich nominacji. Mentzen chciałby też odebrać rządowi możliwość wstrzymywania publikacji wyroków. Co więcej, gdyby przez 60 dni nie udało się wybrać sędziów wymaganą większością, o obsadzie stanowisk decydowałoby losowanie spośród zgłoszonych kandydatów.
Mateusz Morawiecki – niczym stary pisowiec – proponuje, żeby reset Trybunału poprzedzić resetem rządu, czyli odwołaniem Donalda Tuska. Jego środowisko chce odesłać wszystkich obecnych sędziów w stan spoczynku i powołać dwunastu nowych, wybieranych przez Sejm większością trzech piątych głosów na dwunastoletnie kadencje. Początkowo długość kadencji byłaby jednak zróżnicowana w drodze losowania, żeby w przyszłości nie dochodziło do wymiany całego składu jednocześnie.
Adrian Zandberg również chce wygaszenia wszystkich obecnych kadencji i wyboru nowych sędziów większością konstytucyjną. Razem proponuje jednak losowanie kadencji pięcio- i dziewięcioletnich, tak aby kolejne składy Trybunału wymieniały się stopniowo. Co ciekawe, Zandberg dopuszcza również scenariusz, w którym Trybunału nie uda się uratować, a kontrolę konstytucyjności prawa przejmą sądy powszechne.
W ten sposób mamy już cztery pomysły na reset i ani jednego porozumienia, które pozwoliłoby którykolwiek z nich wprowadzić w życie.
Szanse na wprowadzenie którejkolwiek z tych koncepcji są znikome. Zmiana konstytucji wymaga większości dwóch trzecich głosów w Sejmie, a więc bez udziału przynajmniej jednej z dwóch największych partii trudno sobie ją wyobrazić. Jak zauważa profesor Antoni Dudek, spór o Trybunał stał się dla PiS i KO wygodnym narzędziem politycznej mobilizacji. Trudno więc oczekiwać, że obie partie dobrowolnie z niego zrezygnują.
Pozostaje zatem polityczny spektakl. Być może chodzi przede wszystkim o stworzenie okazji do zrobienia zdjęcia, na którym przy jednym stole siedzą liderzy dotychczas zwaśnionych ugrupowań. Takie zdjęcie zrobił już sobie Kosiniak-Kamysz z Mentzenem. Jeden wysłał w ten sposób komunikat Tuskowi, drugi Kaczyńskiemu. W obu przypadkach brzmiał on mniej więcej tak samo: „Nie jestem na ciebie skazany”. Tyle że dla samego Trybunału może z tego wyniknąć bardzo niewiele.
Bez kompromisu
Na koniec, po lekturze nawet najbardziej fantastycznych pomysłów, musimy jednak powrócić na ziemię. Pod stopami nie czuć jednak żyznej gleby, lecz grubą betonową płytę.
Gdy pracownik TV Republika Miłosz Kłeczek poinformował ze sceny zgromadzonych przed Trybunałem, że Sąd Najwyższy odrzucił wniosek Bogdana Święczkowskiego w sprawie zawieszenia sędziów, tłum zaczął wiwatować. Nie przeszkadzało mu, że właśnie usłyszał wiadomość niekorzystną dla swojego obozu. Reakcja była automatyczna: skoro przemawia ktoś od nas, to najwyraźniej jest powód do radości.
W tej scenie zawiera się być może więcej prawdy o perspektywach konstytucyjnego resetu niż we wszystkich przedstawionych projektach razem wziętych. Kompromis zakłada przecież, że istnieje coś ważniejszego od zwycięstwa własnego obozu. Tymczasem polityka, w której nawet porażkę można przyjąć owacją, nie wytwarza żadnej presji na kompromis. Przeciwnie, nagradza trwanie na dotychczasowych pozycjach.
I dlatego polityczny beton jest tak trwały. Nie dlatego, że nie można go skruszyć, ale dlatego, że nikomu, kto czerpie z niego siłę, nie opłaca się nawet podnieść młota.
